İbn Bəzzaz Ərdəbilinin “Səfvətüs-Səfa” (Saflığın saflığı) əsərində Şeyx Səfiəddinin məzhəbi və etnik kimlik məsələsi

Abstract

XIV əsrin sonu - XV əsrin əvvəllərində Azərbaycan və ümumilikdə Şərq İslam dünyasında mühüm dini və siyasi dəyişikliklər baş vermişdir. Bu dövrün ən önəmli şəxsiyyətlərindən biri olan Şeyx Səfiəddin İshaq Ərdəbili (1252-1334), həm dini-mənəvi lider, həm də Səfəvi sülaləsinin qurucusu kimi tarixi yaddaşda xüsusi yer tutur. Onun məzhəbi və etnik kimliyi məsələsi isə həm elmi tədqiqatlarda, həm də tarixi mənbələrdə müxtəlif cür təqdim olunmuşdur. Bu fərqliliklər onun şəxsiyyətinə və Səfəvi dövlətinin quruluşuna dair müxtəlif interpretasiyalara yol açmışdır. Tədqiqata cəlb etdiyimiz İbn Bəzzaz Ərdəbilinin “SəfvətüsSəfa” əsəri həmin dövrün dini-mədəni mühitini və Şeyx Səfiəddinin həyatını əks etdirən ən önəmli ilkin qaynaqlardan biridir. Bu əsər vasitəsilə Şeyx Səfidəddinin məzhəbi və etnik mənsubiyyəti ilə bağlı məlumatlar əldə etmək mümkündür. Lakin əsərin agioqrafik xarakteri və dövrün ideoloji şəraiti bu məlumatların təhlilini və anlaşılmasını müəyyən qədər çətinləşdirir. Bu məqalənin məqsədi “Səfvətüs-Səfa” əsərində Şeyx Səfiəddinin məzhəbi və etnik kimliyinə dair mövcud məlumatları araşdırmaq, həmin dövrün dini və etnik kontekstində bu məlumatların nə dərəcədə obyektiv və ya ideoloji rəng daşıdığını qiymətləndirməkdir. Bundan əlavə, Şeyx Səfiəddinin şəxsiyyətinin erkən Səfəvi tarixi və dini ideologiyasının formalaşmasındakı rolu da təhlil ediləcəkdir. Bu baxımdan, əsərin mətnindəki dini ifadələr, məzhəbə işarələr və etnik kimliklə bağlı fikirlər xüsusi diqqət mərkəzində olacaqdır.