http://hdl.handle.net/20.500.12323/601 2026-10-26T02:23:10Z http://hdl.handle.net/20.500.12323/8401 Title: Associations between lifestyle, genetic liability for severe mental illness and risk of incident somatic illnesses Authors: Isayeva, Ulker; Guloksuz, Sinan; Lin, Bochao Danae; de Boer, Nini; Rutten, Bart P. F.; Linden, David E. J.; Manchia, Mirko; Luykx, Jurjen J. Abstract: People with severe mental illness (SMI), including schizophrenia (SCZ) and bipolar disorder (BD), show elevated risk for somatic conditions and premature mortality. Both genetic liability and modifiable lifestyle factors have been implicated in this comorbidity, yet large-scale studies examining their independent and combined effects across multiple somatic conditions are lacking. We therefore examined whether modifiable lifestyle factors (i.e. smoking, alcohol intake, diet, and exercise) and polygenic risk scores (PRS) for SCZ and BD are associated with the risk of developing somatic illnesses. Data were drawn from 315,313 unrelated individuals in the UK Biobank cohort, with a median follow up of 14 years. Cox proportional hazards models were used to estimate the independent, joint, and interaction effects of PRS-SCZ and PRS-BD and lifestyle factors on the incidence of nine chronic somatic illnesses. Healthy lifestyle was associated with lower risks of type 2 diabetes (T2D), cardiovascular disease (CVD), dementia, rheumatoid arthritis, asthma, chronic liver disease (CLD), and cancer (HRs ranging from 0.43 to 0.80). In addition, higher PRS for SCZ was associated with increased risks of asthma and dementia and lower risk of T2D, while higher PRS for BD was associated with increased risk of T2D. Moreover, likelihood ratio tests confirmed that PRS-SCZ and PRS-BD each contribute independent information to the joint Cox model for T2D, indicating that the opposing directions of their associations with T2D risk are not driven by shared genetic variance between the two scores. Finally, individuals with a healthy lifestyle consistently showed lower risks of CLD, T2D, CVD, and dementia across genetic risk strata; however, no significant additive interaction was observed between genetic risk and lifestyle factors. In conclusion, these findings indicate that genetic liabilities for SCZ and BD show outcome-specific associations with somatic illnesses, while a healthy lifestyle is associated with lower somatic illness risk regardless of genetic risk level. 2026-08-07T00:00:00Z http://hdl.handle.net/20.500.12323/8400 Title: Beyond Algorithms: Experts’ Perceptions on Ai-Generated and Human-Authored Texts Authors: Huseynova, Humay; Hajizada, Gunay 2026-01-01T00:00:00Z http://hdl.handle.net/20.500.12323/8374 Title: İbtidai siniflərdə təlimin səmərəliliyinin yüksəldilməsində layihələr metodundan istifadə üzrə işin sistemi. Avtoreferat Authors: Maçanova, Cavahir İsaxan q. Abstract: Layihə əsaslı öyrənmə didaktik mahiyyətinə görə şagirdlərin yaradıcılıq qabiliyyətlərini, tənqidi və yaradıcı düşünmə bacarıqlarının eləcə də biliklərə müstəqil şəkildə yiyələntmək və tətbiq etmək bacarıqlarının inkişafına xidmət göstərir. Bu metod şagirdlərə idraki və praktiki problemləri həll etməyi, informasiya məkanında düzgün mövqe tuta bilməyi, alınan məlumatları təhlil etməyi öyrədir. İbtidai sinif dərslərinin əsas məqsədi şagirdlərə yalnız bilik bacarıq vərdişlərini toplamaq deyil, həm də öyrəndikləri biliklərin tətbiqi, audio vizual vasitələrlə istifadəni zəruri edir, şagirdlərin kommunikativ səriştələrəni, tənqidi, yaradıcı və tətbiqi düşünmə tərzini formalaşdırmağa xidmət edir. Description: İxtisas: 5804.01 – “Ümumi pedaqogika, pedaqogikanın və təhsilin tarixi” Elm sahəsi: Pedaqogika Elmi rəhbər: pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Vidadi Paşa o. Bəşirov 2026-01-01T00:00:00Z http://hdl.handle.net/20.500.12323/8373 Title: Ümumtəhsil məktəblərində bullinq hallarının aradan qaldırılması üzrə işin təşkili. Avtoreferat Authors: Məmmədzadə, Günay Hümbət q. Abstract: Azərbaycan təhsil sistemində aparılan kurikulum islahatları, məktəbdaxili idarəetmənin təkmilləşdirilməsi, inklüziv və təhlükəsiz təhsil mühitinin yaradılması istiqamətində qəbul edilən dövlət sənədləri bullinqlə mübarizə məsələsini aktuallaşdırır. Bununla belə, bullinqin profilaktikası üzrə vahid metodoloji yanaşmaların olmaması, müəllimlərin pedaqoji psixoloji hazırlığının qeyri-bərabərliyi, sosial-pedaqoji xidmətlərin məhdudluğu, valideyn icmalarının prosesə zəif inteqrasiyası mövcud vəziyyəti daha da kəskinləşdirir.“Ümumtəhsil məktəblərində bullinq hallarının aradan qaldırılması üzrə işin təşkili” mövzusunu tədqiqat baxımından zəruri və elmi-nəzəri, praktik və sosial baxımdan aktual edir. Mövzunun həm pedaqoji idarəetmə, həm sosial psixologiya, həm məktəbdaxili münasibətlər, həm də təlim-tərbiyə prosesində təhlükəsizlik kontekstində araşdırılması elmi yeniliyə, yeni yanaşmalara və tətbiqi nəticələrə ehtiyac yaradır. Description: İxtisas: 5804.01 – “Ümumi pedaqogika, pedaqogikanın və təhsilin tarixi ixtisası üzrə” Elm sahəsi: Pedaqogika Elmi rəhbər: pedaqogika elmləri doktoru, professor İntiqam Hilal o. Cəbrayılov 2026-01-01T00:00:00Z