Süni İntellekt və Şifahi Yaddaş: Muğam Təsniflərindəki Folklor Motivlərinin Böyük Dil Modelləri (LLM) ilə Semantik Analizi

Abstract

Azərbaycan muğam-dəstgah sisteminin ayrılmaz tərkib hissəsi olan təsnif və xalq mahnıları şifahi xalq yaradıcılığının, dastan mədəniyyətinin və qədim mifoloji təfəkkürün kodlarını yaşadan zəngin bir qaynaqdır. Bu poetik mətnlərin daxilində qorunan arxetipik rəmzlər (buta, həyat ağacı, ceyran, su və od simvolikası) əsrlər boyu şifahi yaddaşın xüsusi formulları vasitəsilə sabitliyini qorumuşdur. Tədqiqatda müasir Rəqəmsal Humanitar Elmlərin (Digital Humanities) metodologiyasına əsaslanaraq; Rast, Şur və Bayatı-Şiraz kimi müxtəlif muğam məqamlarında oxunan təsniflərdən ibarət rəqəmsal bir pilot korpus formalaşdırmağa çalışmışıq. Tədqiqatın əsas hədəfi Gemini Böyük Dil Modeli vasitəsilə bu folklor kodlarının semantik məna şəbəkəsini qurmaq və təhlil etməkdir. Kodlaşdırma tələb etməyən və tamamilə təlimata (prompt) əsaslanan semantik təhlil metodu ilə süni intellekt modellərinin şifahi yaddaş formullarını riyazi matrislər səviyyəsində qruplaşdırmaq və vizuallaşdırmaq potensialını test etdik. Tədqiqatın elmi yeniliyi ənənəvi folklorşünaslıq metodları ilə rəqəmsal intellektin analitik imkanlarının sintezində ifadə olunur. Təhlillər göstərir ki, Böyük Dil (BD) modelləri folklor arxivlərində gizli qalan simvolik bağları vizual qraflarla sistemləşdirmək baxımından olduqca səmərəlidir. Bu fənlərarası yanaşma milli-mədəni irsin rəqəmsal yaddaş formatında qorunması baxımından mühüm aktuallıq kəsb edir və rəqəmsal arxivləşdirmə üçün dayanıqlı metodoloji baza yaradır.