http://hdl.handle.net/20.500.12323/7097 PhD in Folklore 2026-11-07T07:23:38Z http://hdl.handle.net/20.500.12323/8469 Title: Milli Simvolların Rəqəmsal Rekonstruksiyası: Xalça Motivləri və Sarı Qız Örnəyində Authors: Qəzənfərqızı, Aynur Abstract: Azərbaycan xalça motivləri və Sarı qız obrazının rəqəmsal mühitdəki transformasiyasının təhlili göstərir ki, rəqəmsal rekonstruksiya birtərəfli bərpa prosesi deyil, milli simvolların yeni mədəniyyət kontekstində yenidən yaradılması və interpretasiyası prosesidir. Lev Manovich, Ernst Gombrich və Henri Jenkins`in nəzəriyyələri işığında aparılan bu araşdırma təsdiq edir ki, rəqəmsal media və xüsusilə metavers arxitekturası milli irsi qorumaq üçün unikal vizual platformalar təklif etsə də, simvolların ritual, fəlsəfi və sakral məzmununu qismən buxarlandırır. Əldə olunan elmi nəticələri bir neçə mühüm bənddə ümumiləşdirmək mümkündür:1. Semantik və Ontoloji Dəyişiklik. 2. Qloballaşma və Standartlaşma Riski.3. Yeniliyə Açıqlıq və Elmi İnteqrasiya. Son nəticə olaraq vurğulamaq lazımdır ki, milli simvolların rəqəmsal mühitdə səthi vizual verilənlər strukturuna çevrilməməsi və ya dekorativ loqo kimi qalmaması üçün rəqəmsal humanitar elmlər sahəsində yeni bir Milli Yaddaş Siyasəti formalaşdırılmalıdır. Xalça motivlərinin daşıdığı adlar və terminoloji baza sadəcə təsviri xarakter daşımır, onlar mifik təfəkkürün dil qatındakı qalıqlarıdır. Hər bir motivin adı fərqli bir mifik arxetipin və ya ayinin dil strukturundakı rezonansını əks etdirir. Gələcəkdə qurulacaq rəqəmsal və virtual platformalarda (məsələn, Türk Dünyasının virtual model və layihələrində) vizual dizayn mühəndisliyi ilə folklorşünaslıq-mifologiya elmi paralel addımlamalıdır. Yalnız vizual formanın deyil, eyni zamanda motivlərin və obrazların arxasındakı fəlsəfi-semantik dərinliyin də rəqəmsal kodlara (meta-verilənlərə) inteqrasiya edildiyi ağıllı rekonstruksiya modellərinin tətbiqi mədəni irsimizin virtual gələcəkdə də öz orijinal kimliyini qorumasını təmin edə bilər. 2026-01-01T00:00:00Z http://hdl.handle.net/20.500.12323/8442 Title: Süni İntellekt və Şifahi Yaddaş: Muğam Təsniflərindəki Folklor Motivlərinin Böyük Dil Modelləri (LLM) ilə Semantik Analizi Authors: Qəzənfərqızı, Aynur Abstract: Azərbaycan muğam-dəstgah sisteminin ayrılmaz tərkib hissəsi olan təsnif və xalq mahnıları şifahi xalq yaradıcılığının, dastan mədəniyyətinin və qədim mifoloji təfəkkürün kodlarını yaşadan zəngin bir qaynaqdır. Bu poetik mətnlərin daxilində qorunan arxetipik rəmzlər (buta, həyat ağacı, ceyran, su və od simvolikası) əsrlər boyu şifahi yaddaşın xüsusi formulları vasitəsilə sabitliyini qorumuşdur. Tədqiqatda müasir Rəqəmsal Humanitar Elmlərin (Digital Humanities) metodologiyasına əsaslanaraq; Rast, Şur və Bayatı-Şiraz kimi müxtəlif muğam məqamlarında oxunan təsniflərdən ibarət rəqəmsal bir pilot korpus formalaşdırmağa çalışmışıq. Tədqiqatın əsas hədəfi Gemini Böyük Dil Modeli vasitəsilə bu folklor kodlarının semantik məna şəbəkəsini qurmaq və təhlil etməkdir. Kodlaşdırma tələb etməyən və tamamilə təlimata (prompt) əsaslanan semantik təhlil metodu ilə süni intellekt modellərinin şifahi yaddaş formullarını riyazi matrislər səviyyəsində qruplaşdırmaq və vizuallaşdırmaq potensialını test etdik. Tədqiqatın elmi yeniliyi ənənəvi folklorşünaslıq metodları ilə rəqəmsal intellektin analitik imkanlarının sintezində ifadə olunur. Təhlillər göstərir ki, Böyük Dil (BD) modelləri folklor arxivlərində gizli qalan simvolik bağları vizual qraflarla sistemləşdirmək baxımından olduqca səmərəlidir. Bu fənlərarası yanaşma milli-mədəni irsin rəqəmsal yaddaş formatında qorunması baxımından mühüm aktuallıq kəsb edir və rəqəmsal arxivləşdirmə üçün dayanıqlı metodoloji baza yaradır. Description: ORCID: 0000-0003-1415-2518 Doç. Dr. Xəzər Ünversitesi, Mədəni Antropologiya və Folklor İnstitutunun Koordinatoru, Dillər və Ədəbiyyatlar Departamenti. Bakı, Azərbaycan. aynurqezenferqizi@yahoo.com 2026-01-01T00:00:00Z http://hdl.handle.net/20.500.12323/8363 Title: Geleneksel Türk Destan Kahramanlari Ve Hz.Ali Authors: Gazanfargizi, Aynur Abstract: Halkbilimşinaslıkta Hz.Ali’nin metinlerde Türk destan kahramanı imajı konusu çok fazla işlenmemişdir. Halkbilim metinlerinde Hz.Ali genellikle Dede Korkut, Oğuz Kağan, Manas bazen de Köroğlu vs. gibi Türk destan kahramanlarının özellikleri ile betimlenmektedir. Kahramanımız nara çekmesi, gücü, sinirli halleri, kerametleri, atı ve kılıcı ile bir bütün oluşturmaktadır. Pek çok açıdan işlenmesi mümkün bu metinlerde Hz.Ali destan kahramanı tipi olarak araştırılmamışdır. Makalemizin görevi Hz.Ali hakkındaki metinlerin bir kısmını incelemek, Türk destan kahramanlığı geleneğini baz alarak kıyaslama yaparak Hz.Ali’nin halkbilim metinlerinde imam gibi değil, daha çok Türk destan kahramanı gibi betimlendiğini göstermekdir. Bu sayede makalemiz Hz.Ali’ye bakış açısını değiştirerek ona hem de Türk destan kahramanı gibi bakılmasını sağlayacaktır. Makaleyi yazarken arama tarama ve kıyaslama metodlarını kullandık. Bu sayede pek çok metine ulaşma şansı bulabildik. Makalemizi yazarken sadece Azerbaycan’dan derlenmiş metinleri değil Türkiye’den derlenmiş cenknameleri de baz aldık. Fakat doğru kıyaslama yapa bilmek için Türk destanlarına, Hz.Ali hakkında yazılmış cenknamelere, bilimsel makalelere de baş vurduk. 2026-01-01T00:00:00Z http://hdl.handle.net/20.500.12323/8253 Title: Türk kültüründe şaman-ozan ilişkisi ve geleceği öngörme motifi Mönke Biy örneğinde Authors: Gazanfargizi, A. Abstract: Öngörücülük genel olarak türk masal, rivayetlerinde kullanılan bir motifdir. Özellikle, halk hikayelerinde aşıkların geleceği görme ve beyan etme yeteneklerinin Şamanlardan kalma bir özellik olduğunu görmekteyiz. Makalemizde şaman-ozan ilişkisi açısından Mönke Biyin geleceği öngörme yeteneği hakkında konuşacağız. Mönke Biy örneği aşıkların gelecek olayları önceden söylemesinin yıllarca boş kehanet olmadığını ve gerçeklik payı olduğunu göstermektedir. Makalemizde arama tarama, kıyaslama metotlarını kullanarak öngörücülük motifini tarihi süreçte değerlendirecek ve Mönke Biy yaratıcılığındaki yansımasından bahsedeceğiz. 2025-01-01T00:00:00Z