http://hdl.handle.net/20.500.12323/7098 2026-10-31T10:49:43Z 2026-10-31T10:49:43Z Qəzənfərqızı, Aynur http://hdl.handle.net/20.500.12323/8442 2026-10-29T07:49:26Z 2026-01-01T00:00:00Z

Title: Süni İntellekt və Şifahi Yaddaş: Muğam Təsniflərindəki Folklor Motivlərinin Böyük Dil Modelləri (LLM) ilə Semantik Analizi Authors: Qəzənfərqızı, Aynur Abstract: Azərbaycan muğam-dəstgah sisteminin ayrılmaz tərkib hissəsi olan təsnif və xalq mahnıları şifahi xalq yaradıcılığının, dastan mədəniyyətinin və qədim mifoloji təfəkkürün kodlarını yaşadan zəngin bir qaynaqdır. Bu poetik mətnlərin daxilində qorunan arxetipik rəmzlər (buta, həyat ağacı, ceyran, su və od simvolikası) əsrlər boyu şifahi yaddaşın xüsusi formulları vasitəsilə sabitliyini qorumuşdur. Tədqiqatda müasir Rəqəmsal Humanitar Elmlərin (Digital Humanities) metodologiyasına əsaslanaraq; Rast, Şur və Bayatı-Şiraz kimi müxtəlif muğam məqamlarında oxunan təsniflərdən ibarət rəqəmsal bir pilot korpus formalaşdırmağa çalışmışıq. Tədqiqatın əsas hədəfi Gemini Böyük Dil Modeli vasitəsilə bu folklor kodlarının semantik məna şəbəkəsini qurmaq və təhlil etməkdir. Kodlaşdırma tələb etməyən və tamamilə təlimata (prompt) əsaslanan semantik təhlil metodu ilə süni intellekt modellərinin şifahi yaddaş formullarını riyazi matrislər səviyyəsində qruplaşdırmaq və vizuallaşdırmaq potensialını test etdik. Tədqiqatın elmi yeniliyi ənənəvi folklorşünaslıq metodları ilə rəqəmsal intellektin analitik imkanlarının sintezində ifadə olunur. Təhlillər göstərir ki, Böyük Dil (BD) modelləri folklor arxivlərində gizli qalan simvolik bağları vizual qraflarla sistemləşdirmək baxımından olduqca səmərəlidir. Bu fənlərarası yanaşma milli-mədəni irsin rəqəmsal yaddaş formatında qorunması baxımından mühüm aktuallıq kəsb edir və rəqəmsal arxivləşdirmə üçün dayanıqlı metodoloji baza yaradır. Description: ORCID: 0000-0003-1415-2518 Doç. Dr. Xəzər Ünversitesi, Mədəni Antropologiya və Folklor İnstitutunun Koordinatoru, Dillər və Ədəbiyyatlar Departamenti. Bakı, Azərbaycan. aynurqezenferqizi@yahoo.com

2026-01-01T00:00:00Z Gazanfargizi, Aynur http://hdl.handle.net/20.500.12323/8363 2026-08-26T07:08:28Z 2026-01-01T00:00:00Z

Title: Geleneksel Türk Destan Kahramanlari Ve Hz.Ali Authors: Gazanfargizi, Aynur Abstract: Halkbilimşinaslıkta Hz.Ali’nin metinlerde Türk destan kahramanı imajı konusu çok fazla işlenmemişdir. Halkbilim metinlerinde Hz.Ali genellikle Dede Korkut, Oğuz Kağan, Manas bazen de Köroğlu vs. gibi Türk destan kahramanlarının özellikleri ile betimlenmektedir. Kahramanımız nara çekmesi, gücü, sinirli halleri, kerametleri, atı ve kılıcı ile bir bütün oluşturmaktadır. Pek çok açıdan işlenmesi mümkün bu metinlerde Hz.Ali destan kahramanı tipi olarak araştırılmamışdır. Makalemizin görevi Hz.Ali hakkındaki metinlerin bir kısmını incelemek, Türk destan kahramanlığı geleneğini baz alarak kıyaslama yaparak Hz.Ali’nin halkbilim metinlerinde imam gibi değil, daha çok Türk destan kahramanı gibi betimlendiğini göstermekdir. Bu sayede makalemiz Hz.Ali’ye bakış açısını değiştirerek ona hem de Türk destan kahramanı gibi bakılmasını sağlayacaktır. Makaleyi yazarken arama tarama ve kıyaslama metodlarını kullandık. Bu sayede pek çok metine ulaşma şansı bulabildik. Makalemizi yazarken sadece Azerbaycan’dan derlenmiş metinleri değil Türkiye’den derlenmiş cenknameleri de baz aldık. Fakat doğru kıyaslama yapa bilmek için Türk destanlarına, Hz.Ali hakkında yazılmış cenknamelere, bilimsel makalelere de baş vurduk.

2026-01-01T00:00:00Z Gazanfargizi, A. http://hdl.handle.net/20.500.12323/8253 2026-02-12T05:58:17Z 2025-01-01T00:00:00Z

Title: Türk kültüründe şaman-ozan ilişkisi ve geleceği öngörme motifi Mönke Biy örneğinde Authors: Gazanfargizi, A. Abstract: Öngörücülük genel olarak türk masal, rivayetlerinde kullanılan bir motifdir. Özellikle, halk hikayelerinde aşıkların geleceği görme ve beyan etme yeteneklerinin Şamanlardan kalma bir özellik olduğunu görmekteyiz. Makalemizde şaman-ozan ilişkisi açısından Mönke Biyin geleceği öngörme yeteneği hakkında konuşacağız. Mönke Biy örneği aşıkların gelecek olayları önceden söylemesinin yıllarca boş kehanet olmadığını ve gerçeklik payı olduğunu göstermektedir. Makalemizde arama tarama, kıyaslama metotlarını kullanarak öngörücülük motifini tarihi süreçte değerlendirecek ve Mönke Biy yaratıcılığındaki yansımasından bahsedeceğiz.

2025-01-01T00:00:00Z Gazanfargizi, Aynur http://hdl.handle.net/20.500.12323/7099 2023-12-22T11:08:34Z 2023-12-03T00:00:00Z

Title: Türklerde güneşe saygi: Çile gecesi Authors: Gazanfargizi, Aynur Abstract: Çile gecesi, Azerbaycan Türklerinin yaşadıkları İran’da, Türkiye’de ve Azerbaycan’da kutlanmaktadır. Dünyanın kuzey yarımküresinde yılın en uzun gecesi, Çile gecesidir. Bu gece Şemsi yılının, Dey ayının başlangıç gecesi, Azer ayının sonuncu gecesidir. Çile'yi soğukluk derecesine göre iki kısma bölerler: Büyük Çile ve Küçük Çile. Büyük Çile, 40 gün devam eder. 21 Aralık’ta başlar ve 31 Ocak’a kadar devam eder. Küçük Çile 20 gün sürer. 1 Şubat itibarıyla başlar ve 20 Şubat’ta biter. “Çile” sözüne Kaşgarlı Mahmud’un Divanü Lügati’t-Türk aslı sözlüğünde de rastalanmaktadır. Sözün anlamı sözlükte “yeşermek, başlangıç” olarak verilmiştir. Çile gecesinde nişanlı kızlara hediyeler verilir; bereket getirmesi için kalabalık sofralar kurulur. Küçük kız çocuğu kışı temsil edecek şekilde bembeyaz giydirir. Ayaz Ata gelir ve hediyeler dağıtır. Çile gecesi özellikle Orta Asya’da Narduğan bayramı olarak kutlanmaktadır. Narduğan “güneş doğan” demektir. Makalemizde bu konu arama-tarama ve kıyaslama metodları ile derinlemesine işlenmiştir. Özellikle Çile gecesi ve Narduğan bayramlarının aynı bayram olması bağlamında Türklerde ağaç kültüne saygı ve ağaç süsleme geleneğinden de bahsedilerek eski Türk inancının izleri bayramlarda aranmıştır. Çalışmada, Ayaz Ata’nın Noel Baba olduğu, Çile gecesinin Yılbaşına kaydığı ve Yılbaşı olarak kutlanmakta olduğu sonucuna ulaşılmıştır.

2023-12-03T00:00:00Z